«درخت مسواك» در آموزه هاي طب اسلامي، طب سنتي و دانش نوين بشري

سفارش آنلاین چوب مسواک درجه یک

عنوان نشریه:   تاريخ پزشكي :   زمستان 1390 , دوره  3 , شماره  9 ; از صفحه 119 تا صفحه 132 .
عنوان مقاله:  «درخت مسواك» در آموزه هاي طب اسلامي، طب سنتي و دانش نوين بشري
نویسندگان:  قنادي عليرضا, داوودي نعيمه سادات
چکیده:طب اسلامي داراي آموزه ها و دستورات خاصي است كه تدبر و عمل به هريک از آن ها مي تواند زمينه هاي پيشرفت و ترقي مسلمانان را فراهم نمايد. يكي از اين آموزه ها، در ارتباط با مسايل مختلف بهداشتي است. «درخت مسواک» يا «اراك» با نام علمي «Salvadora persica L.» از خانواده «Salvadoraceae» يکي از گياهاني است که در زمينه بهداشت دهان و دندان در متون اسلامي بر روي آن تاکيد شده است. آموزه هاي طب اسلامي در مورد درخت مسواک يکي از علل مهم استفاده گسترده از اين گياه در بين كشورهاي اسلامي است.
در اين مقاله که از نوع کتابخانه اي بوده است و به شيوه مروري با بهره گيري از منابع قرآن کريم، منابع حديث، کتب طب سنتي و برخي رفرانس هاي جديد انجام گرديده است مستندات مربوط به آثار درخت اراك ارائه شده است. در بخشي از مقاله، به برخي از تفاسير قرآن و روايات در قالب آموزه هاي طب اسلامي اشاره شده است. قرآن با ذكر واژه «خمط» به درخت اراك اشاره نموده است که تفاسير مختلفي براي آن ذكر شده است. در روايات، شفا از برخي بيماري ها و افزايش رزق و روزي براي چوب مسواک بيان گرديده است. در بخشي ديگر، به بررسي اهميت درخت مسواک در منابع طب و داروسازي سنتي و تجارب دانشمندان گذشته در مورد آن پرداخته شده است. در بخش آخر به برخي از يافته هاي جديد دانشمندان درباره خواص دارويي گياه مسواک و مواد موثر اصلي آن پرداخته شده است كه درجلوگيري از پوسيدگي دندان ها موثرند. در طي مطالعاتي که در افراد استفاده كننده از چوب مسواك انجام شده است ثابت گرديده که نياز اين بيماران به درمان هاي ضد پلاك و التهابات اطراف لثه اي با مصرف اين گياه، كاهش مي يابد.
با توجه به اين دستورات ارزشمند كه قاعدتا عمل به آن ها باعث سلامت فرد و جامعه اسلامي خواهد شد و با عنايت به اين که درخت اراك شامل خواص آنتي اكسيدانت، ضد ميکروب، سايتوتوكسيك، سايندگي و قابض بودن است، توصيه مي شود كه مراکز تحقيقاتي با به کارگيري تکنولوژي هاي روز، به مصرف پيوسته از اين گياه با توجه به صرفه هاي اقتصادياجتماعي آن تشويق شوند.
كليد واژه: درخت مسواک، درخت اراك، طب اسلامي، طب سنتي، بهداشت دهان و دندان

 

دانلود اصل مقاله

 

 

 

متن مقاله:

«درخت مسواك» در آموزههاي طب اسلامي، طب سنتي و دانش نوين بشري عليرضا قنادي * نعيمه سادات داودي چكيده طب اسلامي داراي آموزه ها و دستورات خاصي است كه تدبر و عمل به هريك از آنها ميتواند زمينههاي پيشرفت و ترقي مسلمانان را فراهم نمايد. يكي از اين آموزه ها، در ارتباط با مسايل مختلف بهداشتي است. «درخت مسواك» يا «اراك» با نام علمي «.Salvadora persica L» از خانواده «Salvadoraceae» يكي از گياهاني است كه در زمينه بهداشت دهان و دندان در متون اسلامي بر روي آن تأكيد شده است. آموزههاي طب اسلامي در مورد درخت مسواك يكي از علل مهم استفاده گسترده از اين گياه در بين كشورهاي اسلامي است. در اين مقاله كه از نوع كتابخانهاي بوده است و به شيوه مروري با بهرهگيري از منابع قرآن كريم، منابع حديث، كتب طب سنتي و برخي رفرانسهاي جديد انجام گرديده است مستندات مربوط به آثار درخت اراك ارائه شده است. در بخشي از مقاله، به برخي از تفاسير قرآن و روايات در قالب آموزه هاي طب اسلامي اشاره شده است. قرآن با ذكر واژه «خمط» به درخت اراك اشاره نموده است كه تفاسير مختلفي براي آن ذكر شده است. در روايات، شفا از برخي بيماريها و افزايش رزق و روزي براي چوب مسواك بيان گرديده است. در بخشي ديگر، به بررسي اهميت درخت مسواك در منابع طب و داروسازي سنتي و تجارب دانشمندان گذشته در مورد آن پرداخته شده است. در بخش آخر به برخي از يافته هاي جديد دانشمندان درباره خواص دارويي گياه مسواك و مواد مؤثر اصلي آن پرداخته شده است كه درجلوگيري از پوسيدگي دندانها مؤثرند. در طي مطالعاتي كه در افراد استفاده كننده از چوب مسواك انجام شده است ثابت گرديده كه نياز اين بيماران به درمانهاي ضد پلاك و التهابات اطراف لثهاي با مصرف اين گياه، كاهش مييابد. با توجه به اين دستورات ارزشمند كه قاعدتاً عمل به آنها باعث سلامت فرد و جامعه اسلامي خواهد شد و با عنايت به اين كه درخت اراك شامل خواص آنتي اكسيدانت، ضد ميكروب، سايتوتوكسيك، سايندگي و قابض بودن است، توصيه ميشود كه مراكز تحقيقاتي با بهكارگيري تكنولوژي هاي روز، به مصرف پيوسته از اين گياه با توجه به صرفه هاي اقتصادي ـ اجتماعي آن تشويق شوند. واژگان كليدي درخت مسواك، درخت اراك، طب اسلامي، طب سنتي، بهداشت دهان و دندان «درخت مسواك» در آموزههاي طب اسلامي، طب سنتي و دانش نوين بشري قرآن كريم و احاديث اهل بيت (ع) داراي اشارات و آموزههاي خاصي هستند كه تدبر و عمل به آنها ميتواند زمينه هاي پيشرفت و ترقي مسلمانان را در عرصه هاي مختلف ايجاد كند. در آيات قرآن به آموزههاي طب اسلامي اهميت زيادي داده شده است بهگونهاي كه نجات يك انسان از مرگ را برابر نجات تمام انسانها دانسته است (سوره مائده/آيه1) (34). بخشي از آموزههاي طب اسلامي به نقش گياهان دارويي در درمان بيماريها اختصاص داده شده تا انسان علاوه بركسب معرفت و شناخت خداوند، با الهام از اين موضوع به اهميت استفاده از آنها در برخي از مراحل زندگي خويش پي ببرد. يكي از اين گياهان، درخت مسواك يا اراك است. در اين مقاله با استفاده از روش مطالعه كتابخانهاي تصميم گرفته شد تا علاوه بر استفاده از قرآن كريم و منابع حديث در مورد معرفي گياه مسواك يا اراك، از كتب اصلي طب سنتي ايران نظير «قانون» و «الحاوي» و همچنين برخي از رفرانسهاي جديد شامل كتب و مجلات مختلف استفاده گردد و مروري كلي بر اين گياه انجام پذيرد. خصوصيات گياه شناسي درخت اراك درخت «اراك» يا «چوج» يا «توج» با نام علمي «. Salvadora persica L» از خانواده Salvadoraceae است. نام «persica» از كلمه «Persian» اشتقاق يافته و نشاندهنده اين موضوع است كه ايران يكي از مناطق اصلي رشد اين گياه محسوب مي شود. (4ـ2) اين درخت در مناطقي از آفريقا، شبه جزيره عربستان و شبه قاره هند نيز مي رويد. اراك به صورت درختي كوچك به ارتفاع 6ـ2 متر و داراي برگهاي سبز چندساله است. در مناطق آفريقاي شمالي و مركزي و آسياي جنوب غربي انتشار دارد. برگهاي اين گياه كامل، متقابل،كمي غضروفي و بيضي سرنيزهاي و گلهاي آن كوچك و به رنگ زرد روشن هستند. ميوهاي سفت گوشتي و آبدار كروي كوچك و به رنگ قرمز مايل به سفيد دارد. انتشار درخت اراك در ايران در مناطقي از استان هرمزگان نظير بندر عباس، ميناب و چابهار است. ريشه تازه درخت به رنگ قهوهاي بسيار روشن و تا حدودي نرم و شكننده است. از ريشه و ساقههاي كوچك درخت جهت مصارف بهداشت دهان و دندان استفاده ميشود. (9ـ4) اهميت بهداشت دهان و دندان و جايگاه درخت اراك در آموزههاي طب اسلامي در قرآن كريم در «سوره سبأ آيه 16» به درخت اراك اشاره كرده و در قالب واژه «خمط» از آن نام ميبرد. اين واژه تنها يكبار در قرآن كريم به كار رفته و كُ ٍل َخ أَْث ٍل ْم ٍط تفاسير مختلفي براي آن ذكر شده است. « ُٔ ِ ْن ِس ء ْدٍر ٍ و َشی َ و َ َذ َواتی ا م َق ٍ لیل.» (1) اين كلمه به معنى گياه تلخ كه با مرور زمان، تلخ تر شود (12ـ10) و يا درختى كه خار ندارد (13و10) معنا گرديده است اما بيشتر تفاسير و مخصوصاً كتاب مفردات راغب بر اين عقيدهاند كه معني معروف آن «درخت اراك» است كه در عربي آن را «شجرة السواك» گويند (14و13). در اين آيه دركنار نام اين درخت، به گياهان گز و سدر هم اشاره ميشود. (1)

حاديث و روايات زيادي راجع به بهداشت دهان و دندان و مسواك زدن از پيامبر اكرم و اهل بيت (ع) ذكر گرديده است كه به اهميت، منافع و آداب مسواك زدن، آنچه براي مسواك زدن مناسب است وآنچه نبايد با آن مسواك زد ميپردازند. (15) در بسياري از آنها اين امر را از سنتها و عادات پيامبران دانسته و فوايدي نظير بهبودي و شفا از برخي بيماريها و افزايش رزق و روزي را براي آن برشمرده است. (4) امام محمدباقر (ع) فرمودند «مسواك زدن، بلغم را از بين مىبرد و عقل را افزون مىسازد.» در تعدادي از اين روايات، مسواك زدن با چوب درخت «سواك» (چوب درخت مسواك، چوب اراك، چوج) و در برخي ديگر با چوب درخت زيتون به علت از بين بردن جرم دندان و خوشبو كردن دهان توصيه شده (پيامبر اكرم (ص)) و از مسواك زدن با شاخه انار و ساقه سبزي نهي شده است. در حديثي از پيامبر اكرم براي مسواك زدن دوازده ويژگى آمده است: «مسواك مايه پاكى دهان است؛ سبب خشنودى پروردگار است؛ دندانها را سفيد مىكند؛ جرم دندان را از ميان مىبرد؛ بلغم را مىكاهد؛ غذا را مطبوع مىسازد؛ حسنات را دو چندان مىكند؛ به واسطه آن سنت انجام مىگيرد؛ فرشتگان بدينوسيله حضور مىيابند؛ لثهها تقويت مىشود؛ بر گذرگاه قرآن مىگذرد و نزد خداوند، هردو ركعت نماز با مسواك، دوست داشتنىتر از هفتاد ركعت بى مسواك است». (15) همچنين در حديثي ديگر از پيامبر اكرم روايت شده است كه «به عرض دهان، مسواك بزنيد و به سمت طول، مسواك نزنيد.» امام محمد باقر (ع) نيز فرمودهاند:«كعبه از آنچه از نفسهاى مشركان با آن رويارو مىشد به درگاه خداوند ناليد، پس خداوند، بدان وحى كرد كه اى كعبه شادمان باش؛ زيرا كه براى تو مردمانى را جايگزين اين قوم خواهم ساخت كه با شاخههاى درخت، خلال مىكنند. هنگامى كه خداوند، محمد (ص) را برانگيخت، توسط جبرئيل، سفارش مسواك زدن و خلال كردن را به او وحى كرد.» يكي از مباحث مطرح شده در «طب الرضا»، مسايل مربوط به پيشگيري از بيماريهاي دندان، توجه به عادات غذايي و مسواك زدن است. امام رضا (ع) چوب درخت اراك را بهترين وسيله براي مسواك زدن دندانها، معرفي كردهاند. (15) در طب الرضا آمده است كه: «بدان بهترين وسيله كه براي مسواك دندان بهكار ميرود، چوب اراك است. آن را «ليف» نيز ميگويند كه دندانها را جلا ميدهد و دهان را خوشبو ميسازد، گوشت و لثه دندان را ميروياند و محكم ميكند. البته در صورتي براي دندان مفيد است كه مصرف آن به اعتدال باشد؛ زيادهروي در آن، عاج دندان را از بين ميبرد و موجب لغزش و ضعف ريشههاي آن ميشود.» به نظر ميرسد كه منظور از ليف اراك همان چوب معروف مسواك باشد. در نسخهاي ديگر اشاره به برتري چوب تازه درخت مسواك در اين امر شده است. موارد متعدد ديگري نيز در همين زمينهها به حضرت امام رضا (ع) منسوب گرديده است. (16) معرفي چوب اراك از سوي حكماي طب سنتي ايران در زمينه علوم دندان پزشكي نميتوان نقش بيبديل دانشمندان و مشاهير مسلمان طب سنتي ايران را ناديده گرفت. ايشان طراح برخي تئوريها و حتي اعمال جراحي بر روي دندانها بودهاند. در «قانون ابن سينا»، «الحاوي محمدبن زكرياي رازي»، «صيدنه ابوريحان بيروني» و ساير كتب ارزشمند طب اسلامي و طب سنتي ايران مطالبي ارزشمند در اين راستا ذكر شده است. (21ـ4 ،17)؛ بهطور مثال ابوريحان بيروني كه به توصيف چوب درخت اراك (مسواك) مي پردازد و مي نويسد: «اراك درختي است كه قامت او درازست و سبز و خرم، بسيار برگ و بسيار شاخ و چوب او سست باشد و از وي مسواك كنند و او را جهاص و جهار گويند.» (4 و 19) «حكيم مؤمن» و «عقيلي علوي خراساني» نيز در آثار گرانقدر خود علاوه بر شرح گياهشناسي اراك و ذكر اثرات اندام مختلف آن، مسواك نمودن با چوب اراك را جالي دندان و مقوي لثه دانستهاند. ايشان اراك را در اول گرم و در آخر ثاني خشك و جلابخش و محلل و مقطع و مفتح سده و براي رفع رطوبات لزجه و رياح غليظه و ضماد مطبوخ آن در روغن زيتون را براي تحليل ورم رحم و بواسير و طبيخ آن را جهت عسرالبول و تنقيه مثانه مفيد دانستهاند. (21 و 20) مواد مؤثر شيميايي موجود در درخت اراك با توجه به آناليزهاي فيتوشيميايي كه بر روي اين گياه انجام گرفته است برخي از مواد طبيعي مهم موجود در اين گياه شامل كلرور سديم، اگزالات كلسيم، سيليكا، فلورايد، تركيبات سولفاته، ويتامين C و اسيد تانيك تشخيص داده شده است.(7ـ5) علاوه بر آن ريشه گياه، داراي تركيبات كربوهيدراته، دي هيدروايزو كومارين ديمرها نظير سالوادورين، تعدادي از گليكوزيدها و فلاونوئيدها، ساپونينها، آلكالوييد تري متيل آمين، استروئيدهاي گياهي نظير بتاسيتوسترول و نيز بنزيل ايزوتيوسيانات ميباشد كه هركدام از آنها نقش ويژهاي درجلوگيري از پوسيدگي دندانها دارند. (8 و 4) ويتامين ث و سيتوسترول نقش مهمي درتقويت خونرساني مويرگهاي لثه و جلوگيري از التهاب لثه دارد. تركيبات سولفاته، اسيد تانيك و ايزوتيوسياناتها نيز داراي اثرات آنتي باكتريال هستند و نمكهاي كلسيم ميتوانند بهعنوان ساينده و دترجنت عمل نمايند. (7ـ5)

املاح كلرايد ضدعفوني كننده است و همراه با سيليكا باعث سفيدي دندانها ميشود و از پوسيدگي آنها جلوگيري ميكند. تركيب طبيعي معروف سيليس به نسبت 4 درصد در چوب اراك يافت ميشود كه مانع از تجمع لايه پلاك و مواد غذايي بر سطح دندانها مي شود. فلورايد در مرحله شكلگيري و نمو دندانها نقش مهمي دارد؛ باعث استحكام دندانها ميشود و از تأثير اسيدها جلوگيري كرده، مانع از پوسيدگي دندانها ميشود. تري متيل آمين باعث بهبود اي لثه شده و با توانايياش در تغيير كشش سطحي سبب عدم تجمع ذرات غذايي در بين دندانها ميگردد. ويتامين ث بهطور وسيعي در موارد پيوره و عفونتهاي دهان و خونريزي مصرف ميشود و رزين و اسانس موجود در چوب هم نقش محافظ ميناي دندان را دارد. در چوب اراك موادي معطر يافت ميشود كه دهان را با رايحه خاص خود خوشبو ميكند. اوژنول، تيمول، اوكاليپتول و بنزيل نيتريل از تركيبات اصلي معطر چوب مسواك به شمار ميروند. دانههاي اين گياه نيز داراي حدود 40 درصد روغناندكه مهمترين تركيبات آن اسيدهاي چرب لوريك، پالميتيك، ميريستيك و اولئيك است. (8 و 9) خواص دارويي مسواك تحقيقات زيادي بر روي اين گياه انجام گرفته و به اين نتيجه رسيدهاند كه اين گياه داراي خواص سايندگي، قابض بودن، ضدعفوني كنندگي، دترجنت و مهاركنندگي برخي آنزيمهاست. برگ، ميوه، دانه و پوست ريشه درخت مسواك نيز به مصارف درماني ميرسند. (9) ميوه گياه اثر اشتهاآور و ملين دارد و در گذشته در معالجه هموروئيد، تب و جذام بهكار ميرفته است. (3و2) برگهاي آن قابض، مدر و ضد كرم هستند و در مصرف موضعي بهعنوان ضد خارش و ضد التهاب كاربرد داشته است. جنبههاي تغذيهاي و خوراكي اندامهاي درخت اراك نيز مطرح ميباشد. (22) قسمتهاي خشك گياه بهعنوان سوخت، چوب آن براي ساخت ابزار و آلات كشاورزي و برگ و شاخهايش براي علوفه بهكار رفته است. (23 و 22) مطالعات نشان داده كه تركيبات موجود در دانهها (استرول، اسيد چرب، توكوفرول و تركيبات فنلي) همانند برگها و پوست درخت اين گياه داراي خاصيت آنتي اكسيداني قوي هستند. اسيد تانيك موجود در گياه اراك بهعنوان يك ضد انعقاد خوب عمل ميكند. روغن دانههاي گياه در ساخت صابون و شمع بهكار ميرود و جايگزين مناسبي براي روغن نارگيل است. (24) اخيراً تحقيقات باليني زيادي در ارتباط با استفاده از داروهاي سنتي و طبيعي و از جمله چوب مسواك براي بهبود و تقويت بهداشت عمومي و به منظور كنترل بيماريهاي دهان و دندان انجام گرفته است. (26و25) در طي مطالعاتي اثبات شده كه در افراد مصرفكننده چوب مسواك، نياز به درمان بيماريهاي دهان و دندان، بهخصوص درمان پلاك و التهابات اطراف لثهاي كاهش يافته است. مسواك نقش بهسزايي در احيا و حفظ لثهها، كاهش خونريزي و التهابات لثهاي و بافتهاي اطراف دندان، جلوگيري از تشكيل پلاك و پوسيدگي ريشههاي دندان دارد كه اين به خواص مكانيكي فيبرها و املاح آن و آزادسازي مواد شيميايي مثل تري متيل آمين، سالوادورين، رزينها و تركيبات اسانس، ويتامين ث، ساپونينها، فلاونوئيدها، استرول ها، املاح مختلف و فلورايد وابسته است. آثار ضد ميكروبي بسياري از اين تركيبات تأييد شده است. (29ـ27 و 23) سازمان جهاني بهداشت (WHO) استفاده از چوب مسواك را بهعنوان ابزاري كارامد و مؤثر براي بهداشت دهان توصيه كرده است. (30) هزينه كم و استفاده مرتب روزانه از آن بهعنوان وسيلهاي براي تأمين بهداشت دهان در بين بيشتر كشورهاي درحال توسعه، علاقهمندي به اين تحقيقات را افزون ساخته است. هيچ تفاوت آشكاري از نظر مطالعات جديد در بين افراد استفادهكننده از اين گياه، مسواك معمولي و افرادي كه از هر دو روش استفاده ميكنند وجود ندارد. اين موضوع ثابت ميكند كه افراد استفادهكننده از اين گياه، همانند افراد دو گروه ديگر به خوبي در حفظ و نگهداري بهداشت دهان خود توانا هستند و اين امر، بيانگر اهميت مكانيسم اثر و نقش چوب مسواك است. اراك نقش مؤثرتري در كاهش التهاب لثه و بافتهاي اطراف آن نسبت به مسواك معمولي دارد كه ممكن است ناشي از اثرات مكانيكي و مهاركنندگي تشكيل پلاك آن باشد. (23) گياه مسواك به علت دارا بودن خاصيت مهاركنندگي آنزيمهاي پروتئاز و پپتيداز قادر است از ايجاد بيماريهايي كه توسط باكتريهاي پاتوژن اطراف دندان و لثه به وجود ميآيد نيز جلوگيري كند. (31) مشخص شده كه تركيبات تيوسيانات موجود در اين گياه تأثير زيادي بر سيستم پراكسيداز بزاق با خاصيت ضد ميكروبي است و مكانيسمهاي مقاومت اختصاصي و غيراختصاصي از بافتها را در برابر عفونتها افزايش ميدهند. (23) عصارههاي استخراج شده از چوب مسواك رشد بسياري از باكتريهاي مختلف هوازي و غيرهوازي دهان و گونههايي از قارچ كانديدا را مهار ميكند. (32) دهانشويههاي حاوي عصارهي چوب مسواك در غلظتهاي بالاتر از 0/1 درصد بر روي تمام ردههاي سلولي فيبروبلاست لثه، J744 A1 ،Saos-2 ، KB (فيبروبلاست، ماكروفاژ،اپيتليال، استئوبلاست) داراي اثرات سيتوتوكسيك قابل توجهي بودهاند. (33) اين فرآوردهها كاهش قابل توجهي نيز در ميزان خونريزي لثه ايجاد ميكنند. (34) نتيجه از بررسي حاضر ميتوان نتيجهگيري كرد كه دين اسلام درباره موضوع بهداشت داراي دستورات خاصي است كه رعايت و عمل به مفاهيم آنها باعث سلامت جسم و روان و در نتيجه سلامت جامعه اسلامي خواهد شد. با تطبيق علوم جديد و قديم طب اسلامي در زمينه مورد بحث ميتوان گفت كه بسياري از محققان توانستهاند در برخي از موارد به بعضي از رازهاي نهاني مربوط پي ببرند. دانشمندان علت استفاده گسترده از اين گياه را دركشورهاي اسلامي اثرات معنوي و مذهبي دستورها و احاديث وارد شده در اين دين ميدانند. ارزش چوب مسواك به خاطر تركيبات تشكيلدهنده آن و مكانيسم تميزكنندگي آن تركيبات است. با توجه به اهميتي كه گياه مسواك در بهداشت دهان و دندان افراد دارد توصيه ميشود كه كشورهاي در حال توسعه به مصرف پيوسته اين گياه بهعنوان يك وسيله تأمين بهداشت دهان به اشكال مختلف و با صرفه اقتصادي ـ اجتماعي و زمينههاي فرهنگي و مذهبي تشويق شوند. البته براي دستيابي به اين هدف، آموزش صحيح چگونگي استفاده از آن در افراد مصرفكننده، اهميت فوقالعادهاي خواهد داشت. هم اكنون فراوردههاي دارويي و آرايشي و بهداشتي محدودي از چوب مسواك در بازار ايران موجود است و قطعاً با برنامهريزي صحيح ميتوان از عصارههاي اين گياه در تهيه انواع دهانشويه، خميردندان و ساير فرآوردههاي دارويي و بهداشتي دهان و دندان استفاده شاياني نمود.

فهرست منابع:

1- قرآن كريم 2- Poureslami H, Makarem A, Mojab F. Paraclinical effects of Miswak Extract on Dental Plaque. Dental Research Journal, 2007;4(2):106-110 3- فاروقي، م، (1384ه.ش.)، گياهان در قرآن، ترجمه: نمايي، ا. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوي، ص65 4- قنادي، ع، (1382ه.ش.)، بهداشت دهان و دندان در اسلام، مجموعه مقالات كنگره بينالمللي تاريخ پزشكي، تهران: انتشارات دانش و پژوهش ايران، مجلّد اول، صص493-498 5- Akhtar MS, Ajmal M. Significance of chewing sticks (miswaks) in oral hygiene from a pharmacological view-point, Journal of the Pakistan Medical Association, 1981;31:89-95. 6- Almas K. Miswak (chewing stick): a cultural and scientific heritage. The Saudi Dental Journal, 1999;11:87-98. 7- Almas K, Skaug N. An in-vitro antimicrobial comparison of miswak extract with commercially available non-alcohol mouthrinses. International Journal of Dental Hygiene, 2005;3:18-24. 8- عزالديني اردكاني، ف، (1385ه.ش.)، مقايسه كارآيي مسواك طبيعي (Salvadora Persica) با مسواكهاي معمول در پيشگيري از پوسيدگي دندان، يزد: مجله دانشگاه علوم پزشكي شهيد 24-31 :14 ،صدوقي 9- Bone K. Phytotherapy for Periodontal Disease and Improved oral Hygiene (Phytotherapy Review & Commentary). Townsend Letter, 2005:38-40. 10- قرشى، ع، (1371ه.ش.)، قاموس قرآن، تهران: انتشارات دارالكتب الإسلاميه، مجلّد دوم، ص307 11- مكارم شيرازى، ن، (1374ه.ش.)، تفسير نمونه، تهران: انتشارات دارالكتب الإسلاميه، مجلّد هجدهم، ص60 12- موسوى همدانى، م، (1374ه.ش.)، ترجمه تفسير الميزان، قم: انتشارات جامعهى مدرسين حوزه علميه، مجلّد شانزدهم، ص549 13- خسروى حسينى، غ، (1375ه.ش.)، ترجمه وتحقيق مفردات الفاظ قرآن، تهران: انتشارات مرتضوي، مجلّد اول، ص640 14- طوسى، م، التبيان في تفسير القرآن، انتشارات دار احياء التراث العربى، مجلّد هشتم، ص387 15- محمدي ري شهري، م، (1384ه.ش.)، دانشنامه احاديث پزشكي، ترجمه: صابري، ح، قم: دارالحديث، مجلّد اول، ص20ـ17 16- امام رضا (ع)، طب و بهداشت، (1352ه.ش.)، ترجمه: امير صادقي، ن، تهران: انتشارات معراج، ص203 17- ابن سينا، (1370ه.ش.)، قانون در طب، ترجمه: شرفكندي، ع، تهران: انتشارات سروش، مجلّد دوم  8- رازي، م، (1384ه.ش.)، الحاوي، ترجمه: افشاريپور، س، تهران: انتشارات فرهنگستان علوم پزشكي جمهوري اسلامي ايران، مجلّد بيستم 19- بيروني، ا، (1370ه.ش.)، كتاب الصیدنه في الطب، تصحيح و تحشيه: زرياب، ع، تهران: مركز نشر دانشگاهي، ص 37 20- تنكابني، س م م، (1386ه.ش.)، تحفه المومنين، تصحيح و تحقيق: رحيمي ر، شمس اردكاني م ر، فرجادمند ف، تهران: انتشارات مركز تحقيقات طب سنتي و مفردات پزشكي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي، ص36ـ35 21- عقيلي علوي خراساني شيرازي، م ح، (1388ه.ش.)، مخزن الأدويه، تحقيق، تصحيح و تحشيه: شمس اردكاني م ر، رحيمي ر، فرجادمند ف، تهران: انتشارات صهباي دانش با همكاري دانشگاه علوم پزشكي تهران 22- Marwat S, Khan M, Aslam M, Mushtaq A, Sultana MS. Salvadora persica, Tamarix aphylla and Zizyphus mauritiana- three woody plant species mentioned in Holy Quran and Ahadith and their ethnobotanical uses in north western part (D.I. Khan) of Pakistan. Pakistan Journal of Nutrition, 2009;8(5):542-547. 23- Soliman O, Hatem E, Mohammed B. Oral hygiene and periodontal status associated with the use of miswak or toothbrush among Saudi adult population. Cairo Dental Journal, 2007;23(2):159-166. 24- Abdalbasit AM, Bertrand ME, Hussein IH. Chemical characterization of the seed and antioxidant activity of various parts of Salvadora Persica. Journal of the American Oil Chemists’ Society, 2009;86:857–865. 25- Darout IA, Albandar JM, Skaug N. Periodontal status of adult Sudanese habitual users of miswak chewing sticks or toothbrushes, ADA Odontology Scandinavian, 2000;58(1):25-30. 26- Al-Otaibi M, Al-Harthy M, Soder B, et al. Comparative effect of chewing sticks and toothbrushing on plaque removal and gingival health. Oral Health and Preventive Dentistry, 2003;1(4):301-307. 27- Araya Y. Contribution of trees for oral hygiene in east Africa. Ethnobotanical Leaflets, 2007;11:38-44. 28- Hoenderdos NL, Slot DE, Paraskevas S, VanderWeijden GA. The efficacy of wood sticks on plaque and gingival inflammation: a systematic review. International Journal of Dental Hygiene, 2008;6,280–289. 29- Rajesh V, Suresh P, Anil Bh, Brijesh K, Priyanka P. Salvadora Persica L (tooth brush tree): a review. Journal of Pharmacy Research, 2009;2(12):1809-1812. 30- Al-lafi T, Ababne H. The effect of the extract of the meswak (chewing sticks) used in Jordan and the middle East on oral bacteria. International Dental Journal, 1995;45(3);218-221. 31- Homer KA, Manji F, Beighton D. Inhibition of peptidase and glycosidas activities of Porphyromonas gingivalis, Bacteroides intermedius and

Treponema denticola by plant extracts. Journal of Clinical Periodontology, 1992;19,395-405. 32- Abdelrahman HF, Skaug N, Francis GW. In vitro antimicrobial effects of crude miswak extract on oral pathogens. Saudi Dental Journal, 2002;14:26-32. 33- Rajabalian S, Mohammadi M, Mozaffari B. Cytotoxic evalution of Persica mouthwash on cultured human mouse cell lines in the presence and absence of fetal calf serum. Indian Journal of Dental Research, 2009;20(2);169-173. 34- Khalessi AM, Pack AR, Thomson WM, Tompkins GR. An in-vivo study of the plaque control efficacy of Persica: a commercially available herbal mouthwash containing extracts of Salvadora persica, International Dental Journal, 2004;54(5):279-283. يادداشت شناسهي مؤلف عليرضا قنادي: گروه فارماكوگنوزي و مركز تحقيقات علوم دارويي، دانشكده داروسازي و علوم دارويي، دانشگاه علوم پزشكي اصفهان ghannadi@pharm.mui.ac.ir :الكترونيكي نشاني نعيمه سادات داودي: گروه فارماكوگنوزي و مركز تحقيقات علوم دارويي، دانشكده داروسازي و علوم دارويي، دانشگاه علوم پزشكي اصفهان nsdavoodi@yahoo.com :الكترونيكي نشاني تاريخ دريافت مقاله: 1390/7/20 تاريخ پذيرش مقاله: 1390/10/29

 

دانلود اصل مقاله

سفارش آنلاین چوب مسواک درجه یک

آموزش استفاده از چوب مسواک

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *