مقاله-سلامت دهان و دندان از آموزه هاي اسلامی تا صنایع بزرگ داروسازي (مطالعه موردي: چوب مسواک)

مقاله-سلامت دهان و دندان از آموزه هاي اسلامی تا صنایع بزرگ داروسازي (مطالعه موردي: چوب مسواک)

دانشگاه علوم پزشکی بابل، نشریه اسلام و سلامت
دوره اول، شماره سوم، پاییز 93 ،صفحه: 34-23

سلامت دهان و دندان از آموزه هاي اسلامی تا صنایع بزرگ داروسازي
(مطالعه موردي: سالوادورا پرسیکا)

93/9/25 :مقاله پذیرش 93/8/18 :مقاله د

چکیده
سابقه و هدف: اولین مرحله گوارش، جویدن غذا توسط دندان ها و عبور آن از دهان می باشد. دندان هاي سالم علاوه بر تسهیل هضم غذا، به حفظ زیبایی، تلفظ صحیح کلمات و به بهبود سلامت روحی و روانی فرد نیز کمک فراوانی می کنند. از آنجا که اهمیت توجه به بهداشت دهان و دندان بر هیچ کس پوشیده نیست در این نوشتار به بررسی سلامت دهان و دندان با استفاده از گیاه سالوادورا پرسیکا از آموزه هاي اسلامی تا صنایع بزرگ داروسازي پرداخته شده است.
مواد و روش ها: تحقیق و تفحص در منابع اسلامی و سیره نبوي، همواره آموزه ها و دستورات ویژه اي را براي حفظ و ارتقاء سلامت بشر در پی داشته است. لذا این پژوهش مروري- نظري با هدف تحقیق در سیستم سلامت از طریق بررسیهاي کتابخانهاي منابع معتبر و آموزههاي دینی و آن دسته از روایاتی که با یافتههاي علمی و عملی مرتبط با بهداشت دهان و دندان انسان مطابقت داشته است با اتکا بر ابزار گردآوري تفحص و مطالعه، انجام گرفت.
یافته ها: امروزه با ارتقاء سطوح و زوایاي مختلف علم، محققان به اسرار و علل توصیه أکید علماء به استعمال گیاه پرسیکا پی برده اند. گیاه پرسیکا یا مسواك نه تنها داراي ساختار فیزیک مناسب براي مسواك نمودن دندان ها است بلکه این ریشه راز آلود حاوي ترکیبات بسیار مفید به خصوص یون هاي فلوراید، سولفور، کلرور و … جهت استحکام بخشیدن به میناي دندانها و میکروب کش قوي دهان می باشد.
نتیجه گیري: نصایح و سفارشات أکید اسلامی در خصوص استفاده از گیاه ساوادورا پرسیکا حافظ و عامل ارتقاء بهداشت دهان و دندان و موجب پیشگیري بسیاري از بیماري هاي دهانی و گوارشی است.
واژگان کلیدي: دهان، دندان، مسواك، پرسیکا، بهداشت، سلامت، آموزه هاي اسلامی

مقدمه
حفظ و مراقبت از سلامت دهان و دندان از جمله مباحثی است که از
زمان هاي بسیار دور به آن پرداخته می شده است. توجه به این موضوع
مهم را می توان در کتب و اسناد تاریخی موجود در کشور مشاهده کرد.
یکی از منابعی که به خوبی و به روشنی به این مهم توجه خاص داشته
مکتب اسلام است. اهمیت به مسائل حفظ و ارتقاء بهداشت و سلامت
جسمی در کنار توجه به ابعاد روحی و روانی بشر به عنوان پیش شرط
سعادت و تکامل معرفت انسانی و عامل توسعه و گسترش اخلاق انسانی در
همان روز هاي نوپا و ابتداي ظهور مکتب اسلامی، زبانزد و نماد آگاهی و
کمال گرایی در میان سایر اذهاب می باشد. از مباحث پر رنگ پیرامون
بهداشت و سلامت فردي که پیامبر عظیم الشأن اسلام مداوم در نصایح
خود موکد آن بوده است سلامت و بهداشت دهان و دندان با آدابی چون
سفارش به مسواك کردن دندان ها با استفاده از ریشه گیاه سالوادورا
پرسیکا در آن زمان بوده است که در این خصوص احدایث و روایات فراوان
فرموده شده است. پاکیزگی روح و جسم مقدمه اطاعت خوب و در نهایت
معرفت و خشنودي خداوند متعال نیز خواهد بود. پیامبر اکرم (ص)
فرمودهاند: «پاکیزگی بخشی از ایمان است و به درستی که خداوند عبادت
کننده پاکیزه را دوست دارد» (2و1 .(مسواك زدن موجب خشنودي خداي
عزوجل می شود و سنت پیامبر و سبب پاکیزگی دهان است (3 .(پیامبر
اکرم (ص) همچنین می فرمایند: «مازال جبرئیل یوصینی بالسواك حتی
ظننت انه سیجعله فریضه؛ آنقدر جبرئیل به من در مورد مسواك زدن
سفارش کرد که گمان کردم آن را واجب خواهد کرد» (4» .(لو اشق علی
امتی لامرتهم باسواك مع کل صلاة؛ اگر بر امت من دشوار نبود هر آینه به
آنها فرمان می دادم که با هر نماز مسواك بزنید» (5» .(لولا ان اشق علی
امتی لامرتهم بالسواك عند وضو کل صلاه؛ اگر بر امت من سخت نبود
آنها را در هر وضویی که براي نماز می گرفتند به مسواك امر میکردم»
(6 .(در سال هاي اخیر مطالعات پزشکی انجام گرفته ارتباط بیماري هاي
سایر ارگان هاي بدن را با بیماري هاي دهان و دندان به اثبات رسانده
است (7 .(دهان اولین عضو دستگاه گوارش و مرحله آماده سازي و عبور
غذا است که از لب ها شروع و به حلق منتهی می گردد، در دهان دو فک
وجود دارد و در داخل استخوان هر فک حفراتی وجود دارد که ریشه
دندانها در آن قرار گرفته و بافت سلولی منسجم به نام لثه در جاي خود
مستحکم شده اند (9و8 .(دندان ها علاوه جویدن مواد غذایی و تسهیل
هضم غذا به حفظ زیبایی، تلفظ صحیح کلمات و بهبود سلامت روحی و
روانی فرد نیز کمک فراوانی می کنند (10 .(عدم رعایت بهداشت دهان و
دندان در زمان مناسب منجر به تشکیل لایه میکروبی میشود، 2 الی 5
دقیقه بعد از استفاده از مواد قندي و غذا، اسید هاي مخرب ناشی از فعالیت
میکروب هاي موجود در لایه میکروبی تولید شده و به مدت 20 الی 60
دقیقه در دهان باقی میمانند، اسید تولید شده میناي دندان را تخریب و
منجر به شروع پوسیدگی میشود (11 .(پوسیدگی دندان یا به اصطلاح کرم
خوردگی یک بیماري عفونی قابل انتقال است و از دندانی به دندان دیگر
سرایت میکند (12 .(میکروب ها فعالیت خود را در سطح دندان آغاز
میکنند و سپس در ساختمان آن پیشرفت میکنند (13 .(پوسیدگی دندانی،
بیماري هاي لثه و بیماري هاي گوارشی ناشی از عیوب دندانی جمعاً
موجب بوي بد دهان (Halitosis (می شوند (11 .(
حلق، دهان و بینی حفره هایی هستند که باکتري ها می توانند در
آن رشد کنند، همچنین شیار هاي روي زبان نیز خود محل مناسبی براي
تجمع باکتري ها هستند (14 .(این باکتري ها، ترکیبات گوگرد دار نظیر
سولفید هیدروژن از خود انتشار می دهند که منشأ بوي بد دهان می باشند
(15 .(انواع بیماري هاي لثه و استخوان هاي ناحیه دهان و همچنین غدد
بزاقی نیز می توانند باعث بوي بد دهان شوند (16 .(تشدید بیماري هاي
قلبی و عروقی غیر کشنده حدود دو برابر بیشتر در افراد با دندان هاي
جرمدار، اختلال در تنظیم قند خون افراد دیابتی، کهیر و ریزش موي
کانونی از عوارض مرسوم عدم رعایت بهداشت دهان و دندان فردي
میباشند (17 .(امروزه محققان دندانپزشکی در خصوص استفاده از بعضی
مواد طبیعی و خوراکی در جلوگیري از پوسیدگی دندان ها و عدم رشد
باکتري ها در دهان به نتایجی دست یافته اند که می توان آنها را همراه با
مسواك و خمیر دندان هاي صنعتی استفاده کرد (18 .(از جمله این مواد که
به طور معجزه آسا به بهداشت دهان و دندان کمک می کند و از پوسیدگی
دندانی جلوگیري میکنند گیاه مسواك می باشد (19.(
مطالعه گیاهانی که در گذشته براي دهان و دندان مصرف میشدهاند
گواه این مطلب می باشند که ممتاز ترین آنها گیاه سالوادورا پرسیکا
(persica Salvadora (یا مسواك است و در تاریخ اسلامی کاربري
آن براي اولین بار توسط پیامبر اکرم (ص) در حدود 1430 سال قبل، ثبت
شده است (20 .(پس از ایشان سایر معصومین (ع) نیز به استفاده از گیاه
پرسیکا تأکید ورزیده اند. از جمله در حدیثی از امام صادق (ع) نقل شده
است: «دندان ها خلقتی هستند که خداوند در دهان آفریده، ابزاري هستند
براي جویدن و سبب تمایل به طعام و سلامت، در اصل عنصري هستند
صاف که آلوده می شوند و به خاطر جویدن طعام و بوي دهان به وسیله
آنها تغییر می کند هرگاه مؤمن دانا به وسیله گیاه لطیف مسواك کند و
دندان ها را با آن تمیز کند، آنها صاف گردیده و به خلقت اولیه خود بر
میگردند» (21 .(سازمان بهداشت جهانی جویدن این قبیل تکه هاي چوب
گیاهی را در ارتقاء بهداشت دهان و دندان داراي نقش مهم و تضمین
شدهاي می داند (22.(

مواد و روش ها
از آنجا که تحقیق و تفحص در منابع اسلامی و سیره نبوي، همواره
آموزه ها و دستورات ویژه اي را براي حفظ و ارتقاء سلامت بشر در پی
داشته است. لذا با توجه به آن مهم این پژوهش مروري- نظري با هدف
تحقیق در سیستم سلامت از طریق بررسی هاي کتابخانه اي منابع معتبر و
آموزه هاي دینی و آن دسته از روایاتی که با یافته هاي علمی و عملی
مرتبط با بهداشت دهان و دندان انسان تطبیق داشته است با اتکا بر ابزار
گرد آوري مطالعه و تفحص، انجام گرفته است. بدین منظور ابتدا با بررسی
منابع اسلامی قرآن کریم و احادیث و همچنین با استفاده از منابع امروزي
معتبر و در دسترس نظیر اینترنت، مقالات و کتب مرجع مطالب مرتبط را
برگزیده و سپس با تجزیه و تحلیل و یکپارچه سازي آنها، خواص و
کاربردهاي گذشته و امروزي گیاه سالوادورا پرسیکا تعیین و گزارش گردید.

یافته ها
مسواك درختچه اي است همیشه سبز با شاخه هاي صاف و براق
کم رنگ و آویزان، برگ هایش استخوانی، بیضی نیزه اي به ابعاد 5/3×2/1
سانتی متر و دمبرگ آن کوتاه به طول 5 میلیمتر، گل آذین آن خوشه اي
باز سفید رنگ و میوه آن شفت کوچک سرخ رنگ با هسته اى زرد رنگ
دارد و آن را کباث نامند و به نارس آن که سبز رنگ می باشد به خمط و
جهاض مشهور است (20 .(این درختچه از خانواه «سالوادوراسه» می باشد
و نام علمی آن سالوادورا پرسیکا (persica Salvadora (و نام عمومی
(Miswak ،Meswak (می باشد و در زبان فرانسه به نام
Mesuak ،در بندر عباس و چابهار به چوج و در کتب سنتى به آن اراك
لقب داده می شود (23 .(این گیاه در زبان فارسی به اراك (arak ،(در
زبان عربی به شجرة السواك یا میسواك (Miswak ،(در زبان ژاپنی به
کیوج (Koyoji ،(در در زبان عبري به کیسام (qesam ،(در زبان
آرامی به کیسا (qisa (و در زبان لاتین به ماستیک (mastic (خوانده
می شود (24 .(در اطراف بندرعباس، ناي بند، لار، میناب و منطقه جاسک
و چابهار، مکران، هند، مصر و حبشه می روید و برگ، میوه، دانه، پوست و
ریشه آن، مصارف درمانی دارد (25.(
ریشه این گیاه که چوبى مثال رشتههاي مسواك دارد سابقاً به جاى
مسواك استفاده مى شده است و علت نامگذاري آن به درخت مسواك
همین امر می باشد (26 .(فیبر هاي طولی این ساقه به شکل مسواك را به
آرامی بر روي دندان ها میکشند. با این عمل ضمن مسواك شدن دندانها
مواد مختلف این چوب در بزاق حل شده و آثار مختلف آن در دهان، لثه و
دندان ها اعمال میشود (27 .(این گیاه از ابتدا بومی ایران بوده و سپس به
کشور هاي همسایه از جمله عربستان، انتشار یافته است و اکنون دیگر در
ایران وجود ندارد؛ در واقع واژه Persica از واژه Persian اشتقاق یافته
است و توسط لینه، گیاهشناس معروف جهان درحدود 400 سال قبل بر
روي گونه این گیاه گذاشته شده است (29و28 .(سابقه استفاده از چوب و
ریشه گیاهان به عنوان مسواك به بابلیان و حدود 3500 سال قبل از میلاد
باز می گردد (30 .(در زمینه بهداشت دهان و دندان در متون اسلامی بر
استفاده از گیاه مسواك بسیار تأکید شده است (31 .(پیامبر اکرم (ص) به
امر جبرئیل به وسیله چوب اراك مسواك می کردند (32 .(آموزه هاي طب
اسلامی و سفارشات مکرر نبی اکرم (ص) در خصوص رعایت بهداشت
دهان و دندان باعث استفاده گسترده از این گیاه در بین کشور هاي
اسلامی شده است (20 .(بر این اساس بیش از یک هزار سال است که
مسلمانان به دستور طب اسلامى با چوب خوشبوى اراك، مسواك مى کنند
(33 .(پوسیدگى کمتر دندان مصرف کنندگان این چوب، گروهى از محققان
را برانگیخته تا به بررسى مواد مؤثر شیمیایى آن بپردازند و به خواص ضد
میکروبى و ضد جرم آن با نام ترى متیل پی ببرند (34 .(
اجزاء مختلف گیاه سالوادورا پرسیکا محتوي مواد و ترکیبات مختلف
از جمله مهم ترین آنها آمین و دي هیدروایزو کومارین، دیمرها آلکالوئیدى
به نام سالوادورین و مقادیر زیادى از کلرور ها به خصوص کلرور سدیم و
کلسیم، فسفر، سیلیسیم، اگزالات کلسیم، فلوئور، سیلیکا، ترکیبات گوگردي
مثل ژیپس (gypsum ،(ساپونین، رِزین، ویتامین ث (C ،(تانن، اسید
تانیک، آلکالوئید ها مانند تري متیل آمین، استروئید هاي گیاهی
بتاسیتوسترول sitosterol-β ،و anisic-m بنزیل ایزوتیوسیانات،
بیکربنات سدیم، گلیکوزید ها، ترکیبات آلی از قبیل پیرولیدین
(pyrrolidine ،(پیرول (pyrrole (و مشتقات پیپریدین
(piperidine ،(گلیکوساید (glycosides (از قبیل ساودوساید
(salvadoside (و سالوادوراساید (salvadoraside ،(مقادیر کمی
تانن، ساپونین، استرول و فلاونوئیدها از جمله کامپفرول
(kaempferol ،(کورستین (quercetin ،(روتین کورستین
(rutin quercetin (و گلوکوساید کورستین (quercetin
.(20و23و25و26و28و34و35) میباشد) glucoside
سالوادورین و آلکالوئیدها اثرات ضد میکروبی و تحریک کننده
ملایمی بر روي لثه ها دارند (20و7 .(گیاه مسواك به علت دارا بودن
خاصیت مهارکنندگی آنزیم هاي پروتئاز و پپتیداز قادر است از ایجاد
بیماريهایی که توسط باکتري هاي پاتوژن اطراف دندان و لثه به وجود
می آید جلوگیري کند (20 .(حدود 27 درصد ریشه و پوست درختچه
مسواك را خاکستر با محتوي بیشتري از آلکالوئیدها به خصوص
سالوادوراین و تریمتیل آمین، کلراید و فلوراید و غلظت هاي متوسطی از
سیلیکا، سولفور و ویتامین ث و مقادیر کمتري از تانن ها و ساپونین ها،
فلاونوئید ها و استرول ها تشکیل می دهد (36 .(ترى متیل آمین به عدم
تجمع ذرات مواد غذایى بین دندان ها کمک مىکند (37و7 .(
وجود میتل آمین باعث بهبود زخم هاي لثه و رشد سالم آنها
میشود، این ماده پاك کننده (میتل آمین) موجب اصلاح و کاهش شاخص
هیدروژنی حفره دهانی که به صورت غیر مستقیم در رشد میکروبی دهان
مؤثر است می شود (38 .(مقادیر زیاد سدیم کلراید و پتاسیم کلراید همراه
با سولفور در گیاه پرسیکا قابل توجه است این مواد علاوه بر نقش ضد
عفونى ملایم با خاصیت چسبندگی خود مینا را پوشانده و از پوسیدگی
دندان ها و ایجاد جرم بر روي دندان ها جلوگیري میکنند و در صورت
وجود لکه ها و رسوبات بر سطح دندان ها به حذف آنها کمک فراوان
میکنند (39 .(غلظت 73/4 درصدي سولفور در خاکستر ریشه گیاه پرسیکا
خود به تنهایی یک اثر باکتري کشی دارد (40 .(فلوئور موجود نیز موجب
استحکام ساختار میناي دندان می شود. در برخی مطالعات گزارش شده
است که خیساندن ریشه گیاه پرسیکا در آب غلظت 1/0 –07/0 میکروگرم
بر میلی لیتر در آب فلوراید آزاد می کند (41 .(تانن هاي موجود در گیاه
پرسیکا داراي خاصیت مستحکم سازي لثه ها بوده و به کاهش بیماريهاي
کلنیکی تورم لثه کمک خواهد کرد (38 .(فلاونوئید ها و تانن ها علاوه بر
خاصیت ضد زخم قوي براي لثه ها با ممانعت از فعالیت گلوکوسیل
ترنسفیرس (transferase glucosyl (از تشکیل جرم و تورم لثه ها
نیز پیشگیري می نمایند (42 .(ویتامین ث (C (و سیتوسترول نقش مهمی
در تقویت خون رسانی مویرگ هاي لثه، ترمیم و التیام و جلوگیري از
التهاب لثه دارند، همچنین ماده سیلفایوریا موجود در چوب اراك از خورده
شدن و پوسیدگی و به دنبال آن جلوگیري از تشکیل مرکز و حفره چرکی
در دندان ممانعت می کند (43 .(همچنین تحقیقات نشان داده است که
جویدن مکرر ریشه گیاه پرسیکا موجب آزاد شدن مقادیر صمغ یا رزین تازه
با اثرات ضد سرطانی می شود. همچنین این رزین با ایجاد یک لایه
پوششی، دندان را در مقابل بیماري هاي دندانی حفاظت می کند (44 .(
سیلیکا در سفید تر کردن دندان ها نقش اساسى دارد، ویتامین ث (C(
همچنین به طور وسیعى در کنترل عفونت هاى دهان، مصرف دارد
.(43و45و46)
بر اساس مطالعات انجام شده در برخى از کشور ها، آثار ضد
میکروبی و ضد پلاك پودر چوب اراك با بهترین فرم خمیر دندان هاى
تجارى، یکسان بوده و در سال هاى اخیر، بسیاري از کارخانجات
داروسازى، اقدام به تهیه خمیر دندان و قطره هاي دهان شویه اي که
حاوى عصاره ریشه و ساقه هاى چوب اراك می باشد، نموده اند (47 .(
مقادیر اشباء کلسیم به خصوص بی کربنات کلسیم موجود در بزاق دهان
ناشی از جویدن چوب ریشه گیاه پرسیکا موجب بازسازي سریع تر میناي
دندان میشود (48 .(جداسازي بنزیل ایزوتیوسیانات (Isothiocyanate
benzyl (از ریشه گیاه پرسیکا نشان می دهد که ماده BITC یک
فرآورده نهایی ضد سرطان و ضد ترکیبات سمی (genotoxic (ناشی از
هیدرولیز آنزیمی ماده گلوکوسینولیت (glucosinolate (موجود در گیاه
پرسیکا می باشد. ماده BITC یک عامل متوقف کننده شیمیایی است که
تصور می شود حضور آن در محل، مانع رسیدن یا واکنش عامل سرطان زا
در بافت هدف باشد. غلظت 3/133 میکروگرم بر میلی لیتر BITC
ویروس کش بوده و توانسته ویروس هرپس سیمپلکس 1) 1 Virus
simplex Herpes (و گستره زیادي از باکتري ها را نابود کرده و
همچنین توانسته است از رشد و اسید سازي باکتري Streptococcus
mutans جلوگیري به عمل آورد (41 .(
تحقیقات انجام گرفته اثبات کردهاند که اثرات ضد میکروبی گیاه
مسواك به خصوص در مورد میکروارگانیسم هاي غیر هوازي مانند
استرپتوکوکوس موتانس که باعث پوسیدگی دندان میباشد و حتی قارچ ها
نظیر کاندیدا، انتخابی و ایده آل است و در زمان کوتاه می توانند 97 %
میکروب هاي دهانی را از بین ببرد (49 .(در برخی مطالعات گزارش شده
است که غلظت بالاي سولفات موجود در عصاره گیاه مسواك موجب عدم
رشد باکتري کاندیدیا آلبیکنس (albicans Candida (شده است
(50 .(در مطالعه AlLafi و Ababneh گزارش شده است که مشتقات
گیاه پرسیکا خاصیت میکروب کشی قوي به خصوص بر باکتري هاي گونه
Streptococcus و aureus Staphylococcus داشته است
(51 .(همچنین در مطالعه Almas و همکارانش گزارش شده است که
گونه باکتري faecalis Enterococcus در دهان کسانی که حدود
یک ماه از گیاه مسواك استفاده کرده اند در مقایسه با اشخاصی که مدت
کوتاهی از آن استفاده کرده اند کاهش یافته است (52 .(در مطالعه
albaghie با عنوان “مقایسه خاصیت باکتري کشی عصاره آبی و الکلی
ریشه گیاه مسواك” گزارش شده است که عصاره الکلی در مقایسه با
عصاره آبی، باکتري کش بسیار خوبی بوده است (50 .(در برخی تحقیقات
گزارش شده است که ترکیبات آنیون ناشناخته موجود در عصاره گیاه
مسواك، خاصیت میکروب کشی نداشته اما تصور می شود که به صورت
غیر مستقیم با افزایش ترشح آنزیم هاي تیوسیانات و هیدروژن پراکسیداز
موجود در بزاق موجب بهبود سیستم میکروب کشی در دهان می شوند.
در یافته هاي تحقیقات فوق گزارش شده است که تعداد برخی
پاتوژن هاي غالب آسیب رسان به خصوص Aggregatibacter
actinomycetemcomitans در بزاق دهان افرادي که مسواك
صنعتی استفاده کرده اند نسبت به گیاه پرسیکا بیشتر بوده است (53 .(در
مطالعات دیگر گزارش شده است که باکتري هاي .A
،Staphylococcus intermedius ،actinomycetemcomitans
و Actinomyces israelii ،Veillonella parvula
gingivalis Capnocytophaga به طور قابل ملاحظه اي با تعداد
کمتري نسبت به باکتري هاي sputigena Selenomonas،
و Streptococcus oralis ،Streptococcus salivarius
naeslundii Actinomyces در دهان افرادي که از گیاه مسواك
استفاده کرده اند وجود داشته است (41 .(در مقابل در برخی از مطالعات
دیگر گزارش شده است که گونه هاي Actinomycetemcomitans.A
در هنگام استفاده از مسواك صنعتی نسبت به زمان استفاده از گیاه مسواك
کاهش بیشتري داشته اند (54 .(
بررسی اثر استفاده از ریشه گیاه پرسیکا و عصاره آن بر کاهش رشد
دو گونه باکتري mutans Streptococcus وLactobacillus در
مطالعه Bayati-Al و Sulaiman گزارش شده است که باکتري
mutans Streptococcus به خوبی کاهش یافته است اما گونه
Lactobacillus تغییر رشدي نداشته است. آنها همچنین اثر عصاره
آبی و الکلی ریشه گیاه مسواك بر باکتري کشی 7 گونه باکتري
آسیبرسان جداسازي شده از دهان با نام هاي Streptococcus
Streptococcus ،Streptococcus aureus ،mutans
،Lactobacillus Acidophilus ،E. faecalis ،pyogenes
بررسی Candida albicans و Pseudomonas aeruginosa
کردند و گزارش کرده اند که هر دو عصاره به خوبی توانسته اند آنها را از
بین ببرند و در نهایت عصاره آبی از عصاره الکلی عملکرد بهتري داشته
است زیرا دو گونه acidophilus. L و aeruginosa. P در مقابل
عصاره الکلی از خود مقاومت بروز داده اند (55 .(مشتقات گیاه پرسیکا
میتواند خاصیت میکروب کشی خوبی را از خود بروز دهند و می توان آنها
را توسط انحلال در مواد شیمیایی مختلف استخراج کرد؛ از جمله،
حلالهاي آب و الکل که عصاره آبی و الکلی نامیده می شوند. در مطالعات
متعدد به ماهیت ضد سرطان، ضد باکتري و ضد پوسیدگی دندانی گیاه
پرسیکا اشاره شده است. یکی از علت هاي کاهش و عدم پوسیدگی یا کرم
خوردگی دندان این است که مواد محتوي این گیاه موجب افزایش ترشح
بزاق، موجب خنثی شدن اسید در حفره دهانی شده و در نتیجه بافت آهکی
دندان و میناي آن تخریب نمی شود (56 .(استفاده 8 روز از ریشه گیاه
پرسیکا بدون نیاز به هیچ روش خاص دیگري 75 درصد جرم هاي دهانی-
دندانی را کاهش می دهد (41.(
در مطالعه Hattab کاهش جرم دندان ها را با استفاده از گیاه
مسواك، کارآمد تر از استفاده مسواك صنعتی B-Oral دانسته است و
علت این نتیجه وجود هر دو عمل فیزیکی و ترشح بزاق ناشی از مواد
محتوي درگیاه پرسیکا معرفی کرده است. در واقع اولین اقدام موثر مسواك
زدن عمل پاکسازي فیزیکی آن می باشد (26 .(در مقابل برخی مطالعات
دیگر استفاده از ماده chlorhexidine را کارآمد تر از استفاده گیاه
پرسیکا می دانند (57 .(در مطالعه khaleesi گزارش شده که حتی
عصاره تجاري تهیه شده از گیاه مسواك خونریزي هاي لثه را تا حد زیادي
کاهش داده است (46 .(در نتایج برخی تحقیقات گزارش شده است که گیاه
مسواك داراي خواص تنگ کننده عروقی بوده و موجب کاهش ژنژیویت
می شود (58 .(
Tubaishat و Hooda معتقدند که گیاه پرسیکا و مسواكهاي
تجاري هر دو بهترین گزینه هاي در دسترس براي حفظ بهداشت دهان و
دندان هستند (59 .(هر چند که استفاده از گیاه مسواك داراي منافعی در
حفظ و ارتقاء بهداشت دهان و دندان است اما داراي معایبی نیز می باشد. از
جمله اینکه تار هاي مویی شکل موجود در ریشه این گیاه به صورت افقی
هستند که علاوه بر گیر کردن در میان دندان ها با توجه به جهت افقی
خود قادر نیستند به خوبی دندان هاي انتهایی را پاکسازي نمایند. این
دشواري استفاده از گیاه مسواك موجب نگرانی در میان متخصصان
بهداشت دهان و دندان شده که مصرف کنندگان بیشتر براي تمیز کردن
دندان هاي پیشین خود از آن بهره می برند (41 .(در مطالعه
Turner and Mohammad گزارش شده است که استفاده بیش از
حد ریشه گیاه پرسیکا و مواد مشابه با اهداف دهان شویه و یا فیزیک
مسواك به خصوص اگر بعد از مدت 24 ساعت مصرف شوند ایجاد سمیت
می کنند (60 .(در برخی مطالعات دیگر نیز گزارش شده است که هم
عصاره آبی و هم عصاره الکلی گیاه مسواك در غلظ هاي 1200 میلی گرم
بر کیلوگرم در موش ایجاد مسمومیت کرده است (61 .(
گیاه پرسیکا علاوه بر حفظ و بهبود سلامت دهان و دندان به هضم
و گوارش مواد غذایی نیز کمک می کند به عنوان مثال طعم نسبتاً تلخ
ناشی از روغن هاي موجود در این گیاه موجب تحریک و ترشح بیشتر بزاق
دهان و در نتیجه موجب فعالیت بهتر سایر آنزیم هاي گوارشی می شود
(36 .(گیاه مسواك حاوي مقدار زیادي ماده تیز مزه با نام سنجرین میباشد
که ضد عفونی کننده، پاك کننده، ممانعت کننده از خون ریزي لثه و
تقویت کننده لثه است. همچنین ترکیبات تیوسیانات موجود در این گیاه
تأثیر زیادي بر سیستم پراکسیداز بزاق با خاصیت ضد میکروبی دارد و
مکانیسم هاي مقاومت اختصاصی و غیراختصاصی بافت ها را در برابر
عفونت ها افزایش می دهد (26 .(ماده موثر چوب مسواك به نام بنزیل
ایزوتیوسیاناید پس از ورود چوب مسواك به دهان در بزاق حل میشود،
این ماده با یک اتم اکسیژن هیدروژن پراکسید (H2O2 (که از فعالیت
میکروارگانیسمهاي دهان حاصل میشود ترکیب شده و تولید آب معمولی
و ترکیب جدید اکسید بنزیل ایزوتیوسیاناید میکند. در این عمل اضافه آب
اکسیژنه (هیدروژن پراکساید) موجود در بزاق خنثی شده و آسیب به
بافتهاي مخاطی دهان را کاهش میدهد، همزمان ترکیب جدید اکسید
بنزیل ایزوسیاناید تولید میشود که قدرت ضد عفونی کنندگی آن از بنزیل
ایزوتیوسیاناید قوي تر است. ترکیب بنزیل ایزوتیوسیاناید به مقدار کم و به
طور طبیعی توسط غدد بزاقی در دهان ترشح میشود و این یکی از
اعجازهاي درخت مسواك می باشد که در نوع خود منحصر به فرد است
.(20و49و62)
در میان ترکیبات چوب اراك مقداري اسید انیسیک، که به دفع خلط
از سینه کمک می کند وجود دارد و علاوه بر آن مقداري اسید اسکوربیک و
ماده سیتوسیترول نیز در این چوب وجود دارد که هر دو موجب تقویت
شریان هاي خونی منتهی به لثه می شوند (45 .(همچنین در این چوب به
میزان 1 %مواد خوشبو کننده روغنی یافت می شود که دهان را با عطر خود
خوشبو می کند، ماده دیگري در این چوب به نام انترالیتون وجود دارد که
در تقویت اشتها، غذا خوردن و همچنین در تنظیم حرکت روده ها مفید
است (29 .(نتایج آزمایش ها نشان داده است که خاصیت ضد میکروبی
چوب مسواك از لحظه ورود به دهان شروع میشود و به مدت طولانی
دوام دارد، در حالی که دوام خمیر دندان ها بسیار کوتاه بوده و قابل مقایسه
با چوب مسواك نیست (46 .(در این چوب ترکیبات بسیار دیگري نیز بعد از
واکنش با بزاق دهان پدید می آید که توضیح آن خارج از حوصله این
نوشتار میباشد.
مجموعه این بررسی ها نشان میدهد مصرف چوب مسواك به
خصوص در طولانی مدت، میتواند در بهداشت دهان و دندان اثر
فوقالعاده و ایده آلی داشته باشد (63 .(علاوه بر اثرات مفید فوق کاربرد این
چوب ارزشمند تماس انسان را با بسیاري از مواد شیمیایی مسبب بسیاري از
امراض جسمی امروزي کاهش می دهد (23 .(تحقیق یک دانشمند
انگلیسی بر روي افراد مسن عربستان سعودي که از این چوب با توجه به
سنت پیامبر (ص) استفاده می کنند نشان داده است که اکثر آنها از
دندانهایی سالم و سفید برخوردارند و داراي کمترین بیماري هاي دهان و
دندان می باشند (64 .(تمامی تحقیقات از خواص منحصر به فرد بودن مواد
و اثرات چوب مسواك خبر میدهند (49 .(
در آیات قرآن کریم و احادیث به آموزه هاي طب اسلامی اهمیت
زیادي داده شده است به طوري که بخشی از آموزه هاي طب اسلامی به
نقش گیاهان دارویی در درمان بیماري ها اختصاص داده شده است تا
انسان علاوه برکسب معرفت و شناخت خداوند، با الهام از این موضوع به
اهمیت استفاده از آنها در برخی از مراحل زندگی خویش پی ببرد. قرآن
کریم و احادیث اهل بیت (ع) داراي اشارات و آموزه هاي خاصی هستند که
تدبر و عمل به آنها می تواند زمینه هاي پیشرفت و ترقی مسلمانان را در
عرصههاي مختلف ایجاد کند. در قرآن کریم در سوره سبأ آیه 16 به نام
این گیاه با ذکر واژه «خمط» به درخت اراك اشاره شده است «ذَواتَی اُکُلٍ
خَمط و أّثْلٍ و شَیء منْ سدرٍ قَلیلٍ» این کلمه به معنی گیاه تلخ که با مرور
زمان، تلخ تر شود (66و65 ،(و یا درختی که خار ندارد معنا گردیده است
(68و67 .(بیشتر تفاسیر بر این عقیده اند که معناي آن واژه معروف “درخت
اراك” می باشد که در عربی آن را “شجره السواك” گویند (69 .(در آیه
فوق در کنار نام این درخت، به نام گیاهان گز و سدر هم اشاره شده است
(68 .(بسیاري از احادیث و روایات راجع به بهداشت دهان و دندان و
مسواك زدن از پیامبر اکرم (ص) و سایر ائمه معصومین (ع) نقل گردیده
است که به اهمیت، منافع و آداب مسواك زدن مناسب و آنچه که نباید با
آن مسواك زد می پردازند (70 .(پیغمبر عظیم الشان اسلام (ص) همواره
معرف و توصیه کننده این چوب در جهت بهداشت دهان و دندان بودهاند،
در حالی که قبل از آن هرگز بحث مسواك نمودن دندان ها مطرح نبوده
است (71 .(در تعدادي از روایات، مسواك زدن با چوب درخت «سواك»
(چوب درخت مسواك، چوب درخت اراك) و در برخی دیگر با چوب درخت
زیتون به علت از بین بردن جرم دندان و خشبو کردن دهان توصیه شده
(پیامبر اکرم (ص)) و از مسواك زدن با شاخه انار و ساقه سبزي نهی شده
است (20 .(
در حدیثی از پیامبر اکرم (ص) براي مسواك زدن دوازده ویژگى آمده
است: مسواك مایه پاکى دهان است، سبب خشنودى پروردگار است،
دندانها را سفید مى کند، جرم دندان را از میان مى برد، بلغم را می کاهد،
غذا را مطبوع مى سازد، حسنات را دو چندان مى کند، به واسطه آن سنت
انجام می گیرد، فرشتگان بدین وسیله حضور مى یابند؛ لثه ها تقویت
مىشود، بر گذرگاه قرآن مى گذرد و نزد خداوند، هر دو رکعت نماز با
مسواك، دوست داشتنى تر از هفتاد رکعت بى مسواك است (70 .(قال
النبی (ص): «ان افواهکم طرق القرآن فطیبوها بالسواك فان صلاة علی
اثر السواك خیر من خمس و سبعین صلاة بغیر سواك؛ دهان هاي شما
مسیر و راه قرآن است، پس آنها را با مسواك زدن تمیز و پاك کنید، زیرا
که نماز بعد از تمیزي دهان به وسیله زدن مسواك بهتر است از هفتاد و
پنج نماز بدون مسواك» (72 .(پیشگیري از بیماري هاي دندان و توجه به
عادات غذایی و مسواك زدن یکی از مباحث مطرح شده در مرجع طب
الرضا است. امام رضا (ع) چوب درخت اراك را بهترین وسیله براي مسواك
زدن دندان ها معرفی کرده اند (42 .(
در زمینه علوم دندانپزشکی نمی توان نقش بی دلیل دانشمندان و
مشاهیر مسلمان طب سنتی ایران را نادیده گرفت. به طور مثال ابوریحان
بیرونی در توصیف چوب درخت اراك (مسواك) نوشته است (اراك درختی
است که قامت او دراز و سبز و خرم است، بسیار برگ، بسیار شاخ و چوب
سست باشد و از او مسواك می کنند و جهاص یا جهار نامند. حکیم مؤمن
و عقیلی علوي خراسانی نیز در آثار خود علاوه بر شرح گیاه شناسی اراك و
ذکر اثرات اندام مختلف آن مسواك نمودن با چوب اراك را جلاي دندان و
مقوي لثه دانسته اند (73 .(در تحقیقات و آزمایشات بسیاري، مواد و
ترکیبات موجود در چوب اراك را استخراج و آن را در تهیه خمیر دندان
استفاده کرده اند به عنوان مثال یک شرکت سوئیسی به نام فارما بازل
لیمیتد خمیر دندانی از چوب اراك تهیه و نام آن را Qualimeswaks
گذاشته است، اما تحقیات نشان می دهد همچنان تأثیري که در چوب
اراك مشاهده می شود در این خمیر دندان وجود ندارد (47 .(در کشور ما
نیز امروزه با توجه به خواص اعجاب انگیز چوب مسواك در بهداشت دهان
و دندان، دهان شویهاي فرموله گردیده که ماده اصلی آن عصاره چوب
مسواك می باشد و می تواند خواصی مشابه چوب مسواك در دهان ایجاد
کند، این دهان شویه به افتخار نام ایران و با استفاده از نام علمی گیاه
«پرسیکا» نامگذاري شده و در سایر کشور ها به فروش می رسد (74 .(
سازمان بهداشت جهانی (WHO (استفاده از گیاه مسواك را روشی
کارآمد و مؤثر براي بهداشت دهان توصیه کرده است (39 .(کارخانه هاي
Beckenham انگلستان با نام Sarakan و آزمایشگاهی در پاکستان
به نام Hamdard Rwwlu نیز از عصاره گیاه مسواك استفاده هاي
دارویی می کنند (75و7.(

بحث و نتیجه گیري
همواره رعایت بهداشت دهان و دندان و پیشگیري از بیماري ها از
اهمیت بسیار بالایی برخوردار می باشد و این روشنگر هم کلامی دین و
علم است که علاوه بر عدم نقض یکدیگر با گذشت زمان، یافته ها و
کشفیات جدید، رمز و راز اوامر اولیاء دین و علم را که نتایج آنها صرفاً از راه
تجربه درك می شد مشخص می گرداند. بیان این نکته که هدف اصلی
علوم دندانپزشکی امروزي و تعالیم و دستورات پیشوایان قابل گذشته،
پیشگیري از بروز بیماري ها می باشد یقیناً موجب نگرش مثبت افراد جامعه
در خصوص تمایل و رعایت موازین بهداشتی و در این مورد بهداشت دهان
و دندان می شود (76و58 .(
دین مبین اسلام در زمینه حفظ و ارتقاء بهداشت فردي و اجتماعی
دستورات خاصی را به پیروانش ارشاد کرده است که رعایت و عمل به
مفاهیم آنها ضامن سلامت جسم و روان انسان میگردد. برخی از توجهات
به مواضع بهداشت و سلامت را در آیه هاي متعدد از سوره هاي مبارك
قرآن کریم به وضوح می توان مشاهده کرد. در سوره شعرا آیه 80 ،از
ابراهیم خلیل (ع) نقل می کند که فرمود «و چون بیمار شوم اوست که
شفایم می دهد» (77 .(تأمل در آیه فوق یادآور این امر است که خداوند
متعال در آموزه هاي خود از طریق فرستادگانش راه هاي درمان بیماري ها
را نشان داده است و همه به خواست و اراده او می باشد.
در ترجمه کلام خداوند متعال در سوره مائده آیه 16» یهدي بِه اللَّه
منِ اتَّبع رِضْوانَه سبلَ السلامِ و یخْرِجهم منَ الظُّلُمات إِلَى النُّورِ بِإِذْنه و
یهدیهِم إِلى صراط مستَقیمٍ» آیت االله مکارم شیرازي می فرماید: خداوند به
سبب آن (نور و کتاب) کسانی را که (ایمان آورند و) از رضاي او پیروي
کنند به راه هاي سلامت (که راه اصول و فروع دین است) هدایت می کند
و آنها را از تاریکی ها (کفر و نفاق و فسق) به سوي نور به توفیق خود
بیرون می آورد و به سوي راهی راست (درست) هدایت می کند (78 .(
بنابراین با توجه به اعطاي خارق العاده دانش گسترده علوم مختلف از جناب
خداوند بلند مرتبه به معصومین (ع) خود موجب می شود که تفحص و
تفسیر در آداب زندگی و گفتارشان، آموزه هاي بسیاري را به دنبال داشته
باشد. پیامبر (ص) فرموده است: «مسواك پاك کننده دهان و مرضی است
و آن را از سنت هاي تأکید شده قرار داده است و در آن منافع ظاهري و
باطنی وجود دارد و کسی که بخواهد بشمارد، به شمارش درنمی آید». امام
علی (ع) فرموده است: «مسواك کردن دهان را پاکیزه و موجب رضایت
پروردگار است». امام صادق (ع) فرموده است: «از سنت هاي پیامبران
مسواك زدن است». امام صادق (ع) فرموده است: «وقتی که مؤمن با گیاه
لطیف مسواك کند و با آن بر گوهر لطیفش (دندان) کشید، فساد را از بین
می برد و به اصلش باز می گرداند و خداوند پاکان و مطهرین را دوست
میدارد» (58 .(امام باقر (ع) فرموده است: «اگر مردم نتایج و خواص
مسواك کردن را بدانند هیچ گاه مسواك را از خود جدا نمی کنند و با خود
به رختخواب می برند» (79 .(از آنجاکه در زمان هاي گذشته علوم بشر
عموماً و صرفاً از روي تجربه و مشاهده کسب می شده است می توان در
این مورد خاص با ریزبینی و توجه به مسایل پیرامون زندگی علماء گذشته
به راهکار هاي پیشگیرانه و درمانی دهان و دندان نایل شد.
استفاده از گیاه سالوادور پرسیکا و به خصوص ریشه آن در ایام ظهور
اسلام و دوران زندگی پیامبر اسلام (ص) بسیار مورد توجه قرار گرفته و
بسیار به استفاده از آن سفارش شده است. در روایات مختلف آورده شده
است که پیامبر اکرم (ص) و سایر امامان (ع) از ریشه گیاه مسواك که
مشابه چوبی صاف با الیاف فراوان و محتویات بسیار نافع می باشد مسواك
و خلال دندان میکردند و آن را به اطرافیان و پیروان خود نیز بسیار
سفارش می کرده اند. در طب الرضا آمده است که «بدان بهترین وسیله که
براي مسواك دندان به کار می رود، چوب اراك است. آنرا «لیف» نیز
میگویند که دندان ها را جلا می دهد و دهان را خشبو می سازد، گوشت و
لثه دندان را می رویاند و محکم می کند (80و74 .(در این حدیث منظور از
لیف اراك همان چوب معروف مسواك یا پرسیکا می باشد.
در نزد ایرانیان نیز طبیب حاذق ابوبکر محمد زکریاي رازي
(Rhazes (استفاده از مسواك را براي درمان بوي بد دهان، استحکام لثه
و جلاي دندان ها مفید می دانسته است (81 .(تقریباً در بیش از 50 حدیث
و روایات به مسواك زدن و استفاده از گیاه مسواك یا سالوادورا پرسیکا به
عنوان ابزار مسواك در حفظ و ارتقاء سلامت دهان و دندان با توجه به
خواص پیشگیرانه و درمانی آن سفارش اکید شده است. سالوادور پرسیکا به
طور گسترده توسط کشور هاي عربی به عنوان خلال تمیز کننده دندان
مورد استفاده قرار می گیرد و سابقه استفاده از آن در اروپا به بیش از 300
سال پیش باز می گردد.
در مطالعات متعدد بر خواص کاهش دهنده کلسترول، ضد سرطان،
کاهش آسیب هاي سلولی، باکتري کش قوي، ضد قارچ، افزاینده بزاق،
افزاینده املاح به خصوص کلسیم و کلراید در بزاق دهان، ضد درد، ضد
جرم و بوي بد دهان، تقویت کننده لثه و ریشه دندان، ضد خون ریزي لثه،
افزاینده قدرت ترمیم شوندگی سلول، ترمیم کننده بافت میناي دندان ناشی
از استفاده گیاه مسواك اشاره شده است. همچنین در برخی مطالعات به
اثرات نامطلوب استفاده بیش از حد عصاره این گیاه از جمله سمیت سلولی
(سیتوتوکسیک) و تاثیر منفی بر قدرت باروري زنان و مردان، کاهش قابل
توجه وزن تخمدان و افزایش وزن رحم و افزایش وزن بیضه و غدد
preputial و کاهش تعداد ویزیکول هاي اسپرم مردان نیز اشاره شده
ست (56و49و45و36و26و20 .(در مجموع با توجه به مزایاي استفاده از
گیاه مسواك بسیاري از شرکت ها اقدام به تهیه خمیردندان هاي حاوي
عصاره گیاه سالوادورا پرسیکاه کرده اند. از آن جمله می توان خمیر
دندانهاي مارك سارکان انگلیس (Sarkan ،(کوالی مسواك هلند
(miswak-Quali ،(اپیدنت مصر (Epident ،(سواك- ف اندونزي
(F-Siwak ،(فلورسواك پاکستان (Fluroswak ،(دنتاکر عربستان
صعودي (Dentacare (را نام برد (83و82و25 .(باید توجه داشت که
مطابق با کلام قرآن کریم در سوره مبارکه البقره آیه شریفه 143؛ «وکَذلک
جعلناکُم أُمۀً وسطًا لتَکونوا شُهداء علَى النّاسِ …» و این چنین شما را نیز،
امت میانهاي قرار دادیم (در حد اعتدال، میان افراط و تفریط) تا بر مردم
گواه باشید. و سوره مبارکه الاسراء آیه شریف 29؛ «ولاَ تَجعلْ یدك مغْلُولَۀً
إِلَى عنُقک ولاَ تَبسطْها کُلَّ الْبسط فَتَقْعد ملُوما محسورا» که واژه اعتدال
مورد مدح قرار داده شده است، اسراف در هر زمینه اي مورد نکوهش قرار
گرفته و بر میانه روي تأکید ورزیده شده است (84 .(مولاي متقیان حضرت
علی علیه السلام نیز فرموده اند: «خیر الامور اوسطها» بهترین کار حد
وسط آن است. بنابراین اگر در تمام امور زندگی اعتدال را رعایت نماییم،
کمتر دچار مشکل میشویم و این مصداق این موضوع می باشد که استفاده
از گیاه مسواك زمانی براي دندان ها و دهان مفید واقع خواهد شد که
مصرف آن به اعتدال باشد. زیاده روي در استفاده از چوب مسواك مانند
سایر مسواك ها، میناي دندان را از بین برده و با ایجاد آسیب در لثه موجب
لغزش و ضعف در ریشه هاي دندان می شود. در این خصوص امام رضا (ع)
نیز می فرماید؛ اگر مسواك نمودن همراه با اعتدال باشد بوي دهان و
زردي دندان را برطرف می کند و اگر زیاده روي در مصرف آن صورت
گیرد، باعث خراب شدن نسج دندان و ضعف ریشه دندان و لق شدن آن
می گردد (58 .(لذا استفاده صحیح و به اندازه از ریشه یا عصاره هاي تهیه
شده از گیاه سالوادورا پرسیکا، حافظ و عامل مؤثري در ارتقاء بهداشت
دهان و دندان و پیشگیري از بسیاري بیماري هاي دهانی و گوارشی
میباشد.

 

دانلود اصل مقاله

درباره نویسنده